Spiritüalite, bireyin kendisi ve diger insanlarla ilişkilerini, evrendeki yerini, yaşamın anlamını anlama ve kabul etme çabasıdır aynı zamanda yaşam boyu kazanılan bilgilerin bir sonucudur. Yaşamın amacını oluşturan, bireye anlamlı gelen unsurları içerir.
1 Spiritüalite, ne olduğumuzdan çok ne yaptığımız ile tanımlanır, Latince anlamı ile yaşamı hissetmektir.
2
Her ne kadar spiritüalite ile din birbirlerinin yerine yanlış olarak kullanılsa da yapılan bir çalışmada sürekli din kurumlarına (kiliseye) devam eden kişilerde stresle baş etmede, hastalığın iyileşmesinde, depresyonun giderilmesinde, madde bağımlılığının önlenmesi ve bırakılmasında, kalp hastalıklarında ve yüksek tansiyonu önlemede, ağrı gidermede, engelleri düzeltmede ve mortalitede %25 azalma olduğu kanıtlanmıştır.2
Spiritüalite, dinin ilk komponenti sayılabilir ancak dini inanç ve uygulamalarla sınırlandırılamayacak kadar geniş bir kavramdır. Spiritüel inanç ve değerler organize bir din ile bağlantılı olabilir ya da olmayabilir.Ayrıca güçlü dini inançları olmayan insanların da spiritüel boyutları vardır. Spiritüel değerler ve inançlar bir varlık ya da güce inancın çok ötesinde bir olgudur ve sağlık, hastalık, ölüm, günah, ölüm sonrası yaşam ve başkalarına karşı sorumluluk konularındaki inançları içerir.1
İnsanın spiritüel yönü, fiziksel, duygusal, sosyal yönü kadar önemlidir ve bu boyutlarla ilişkilidir. Böyle olmasına karşın sağlık elemanlarının çoğunluğu, bireyin bu yönünü göz ardı etme eğilimi gösterirler ya da bu boyut hemşireler, psikologlar ve din adamlarının sorumluluğu olarak görülür. Oysa yaşamı tehdit edici hastalığı olan bireylerin varoluş mücadelesi, onların kendilerini iyi hissetmelerinin temelini oluşturur. Bu nedenle tüm sağlık elemanlarının hastaya bütüncül bir yaklaşımla bakım vererek, fiziksel rahatlık ve sosyal destek sağlayarak, hastanın bu dünyaya gelmiş yegane varlık olmanın anlamını keşfetmesine ve ölümü yaşamın kaçınılmaz bir parçası olarak kabul etmesine yardım ederek, huzurlu ve iyi bir ölüm sağlamaları gerekir.1
Yaşamı tehdit edici hastalığı olan bireylerde acı çekme ve ölüm bireyin yalnızlık ve izolasyonuna katkıda bulunur. Hastaların spiritüel yönlerinin değerlendirilmesi ve acı çekmelerinin azaltılması, onlarla empati yapılması, hastayı dinlemek için zaman ayrılması ve terapötik iletişim tekniklerinin kullanılması ile mümkündür. Sağlık elemanları aktif dinleme, sessizce hasta ile birlikte oturma yöntemlerini iyi kullanmalıdır. Hastayı dinlemek, gülümsemek, dokunmak, elini sıkmak, sorularını yanıtlamak, ağrılı müdahaleleri nazikçe gerçekleştirmek, endişe alanlarını keşfetmek, spiritüel bakımı diger temel bakım alanlarına entegre etmenin yollarıdır.1
Her hemşire spiritüel bakım verebilir mi? Florance Nightingale döneminden beri, spiritüel bakım hemşirelik uygulamalarının bir parçası olmuştur.1 Florence Nightingale sadece geleneksel Hıristiyanlık değerlerini değil otonomi, profesyonellik gibi bazı modern hemşirelik değerlerini de ortaya koymuş holistik bir bakış açısına sahip bir düşünürdü. Onun bu düşüncesini aşağıdaki ifadeleri açıkça betimlemektedir; “Sağlık için, manevi gereksinimler vücudu oluşturan fiziksel organlar kadar önemli bir öğedir, hepimizin gözlemlediği fiziksel durum zihnimizi ve ruhumuzu etkileyebilir”. Bir birey ruhsal ve duygusal olarak yaralandıysa ve zarar gördüyse fiziksel hastalıklar da ortaya çıkabilir”.3
Hemşireler bakımları altında olan hastaların cinsiyetleri ve yaşları ne olursa olsun bakım planlarında mutlaka hastalarının North American Nursing Diagnosis Associations (NANDA)'nın hemşirelik tanıları arasında bulunan “Spiritüel distres= Manevi sıkıntı” tanısını değerlendirmeye almalıdırlar. Son yıllarda hekimlerin de hastalarını tam olarak anlayabilmeleri için anamnez alırken iyi bir anahtar olabilecek spiritüel öykülerini de almaları önerilmektedir.2
Govier (2000) spiritüel bakım için beş “R”yi tanımlamıştır:
-Reason and Reflection hayatın anlamını bulma, yaşamaya devam etme, hayatı güzelleştirme (güzel sanatlar, müzik vb.)
-Religion spiritüaliteyi ifade etme, değerler ve inançlar için çerçeve hazırlama
-Reationships- sevgi, güven, umut
-Restoration bakımın fiziksel görünüşe pozitif etkisi. 4,5
Spiritüel distres, yaşama anlam veren, ümit ve güç sağlayan inanç ve değer sisteminde bir rahatsızlık yaşayan ya da bu riski taşıyan bir grup ya da bireydeki durumdur.6,7
Spiritüel distres McFarland ve McFarlane (1997) tarafından hemşirelik tanılarına uygun bulunmuş ve tanımlanmıştır. Spiritüel distres, güç ve ümit veren, yaşamın anlamını sağlayan değerler sisteminde bozulmayı belirtir. Spiritüel distres yaşayan hastalara yaklaşımdaki amaç, inanç ve değerlerle sağlık bakımı arasındaki çatışmayı azaltmak ya da ortadan kaldırmaktır.5,8
Spiritüel Distresin Yedi Belirtisi
-Spiritüel ağrı,
-Spiritüel yabancılaşma,
-Spiritüel anksiyete,
-Spiritüel suç,
-Spiritüel öfte,
-Spiritüel kayıp,
-Spiritüel ümitsizliktir.5
Hemşireler, spiritüel distresin bakımında dört dil kullanmaktadırlar. Bunlar; -Beden dili, Sound dili, - Eyem dili ve Dokunma dilidir.5 Dört dilin bakımda kullanılması Tablo 1' de verilmiştir.
Spiritüel distresin azaltılmasında yardımcı olacak diger bir yaklaşım, hastaya geçmişte benzer deneyimler yaşadığında gerçekleştirdiği rahatlama yöntemlerini sorarak, bunları tekrar uygulamaya koymasını hatırlatmaktır. Ayrıca, hastaya hastane ortamında dini aktivitelerini gerçekleştirebileceği ortam sağlanabilir. Hasta için önemli dini semboller varsa, tanı çalışmaları ya da cerrahi müdahale gibi aşırı anksiyete yaratıcı uygulamalar esnasında, bu sembollerin hasta üzerinde kalmasına izin verilebilir.1
Spiritüel Distreste Tanımlayıcı Özellikler
-Major (mevcut bulunmalıdır)
*İnanç sisteminde bir rahatsızlık yaşaması
-Minör (mevcut bulunabilir)
*Yaşamın, ölümün ve acı çekmenin anlamını sorgular
*İnanç sisteminin güvenirliliğini sorgular
*Cesaretsizlik/vazgeçme ve ümitsizlik gösterir
*Alışa geldiği dinsel rutinleri uygulamamayı tercih eder
*İnançları hakkında ambivalan duyguları vardır.
*Yaşamak için bir nedeni olamadığını ifade eder.
*Spiritüel bir boşluk duygusu hisseder.
*Kendisi ve başka insanlardan emosyonel olarak ayrılma/kopma gösterir.
*Yaşamın, acı çekmenini, ölümün anlamı hakkında endişeler-öfke, içerleme, korku ifade eder.
*İnanç sistemindeki bir rahatsızlıktan dolayı spiritüel yardım/destek ister.6
Spiritüalitenin Değerlendirilmesi
Spiritüalite Değerlendirme Aracı, hemşirelerin ve diger insanların içinde bulundukları spiritüel sürecin bilincinde olmayı değerlendirmede ve arttırmada yardımcı olur.
Spiritüalite Değerlendirme Aracı üç boyutta ele alınabilir.
I. Anlam ve Amaç: Bir bireyin yaşamının anlamını ve amacını araştırma, umutlarını ve beklentilerini ortaya çıkarma şüphe ve belirsizliği kabul etmek konusundaki yeteneklerini değerlendirme amacını taşımaktadır.
II. İçsel Güçler: Bireyin neşesini ortaya koyma, güçlerini, seçimlerini, hedeflerini ve inancını algılama ve idrak etme yeteneğini değerlendirme amacını taşımaktadır.
III. Kendilik (Benlik İlişkileri): Bireyin kendisi hakkındaki olumlu düşüncesini, kendisine olan saygısını ve benlik duygusunu, diger insanlarında içerisinde bulunduğu dünyaya ait olma duygusunu, kisisel merakları için uğraşma yeteneği ve kendine olan sevgisini gösterme ve kendini affetme yeteneğini değerlendirir9,10
Genel Hemşirelik Girişimleri
*Çeşitli spiritüel inanç ve uygulamaları kabul ettiğinizi iletiniz.
*Ön yargısız bir tutumda olduğunuzu gösteriniz.
*Spiritüel gereksinimlerin önemine dikkat/kabul gösteriniz.
*Spiritüel gereksinimlerin karşılanması için yardım etme konusunda sağlık ekibinin istekliliğini ifade ediniz.
*Günlük dua, spiritüel liderin ziyareti, spiritüel okuma ve düşünme için gerektiği kadar sessizlik ve mahremiyeti sağlayınız.
*Uygulamaları aydınlatmak ve isteniyorsa, dinsel kuralları- hizmetleri yerine getirmek için spiritüel lider ile iletişime geçiniz.
*Saglıgı için sakıncalı değilse spiritüel sınırlamalara uygun bir diyet sağlayınız.
*Saglıgı için sakıncalı olmayan spiritüel ritüellerini yerine getirmesi için cesaretlendiriniz.
*Birey, diger insanlarla birlikte dua etmesi ya da kendi dinsel grubunu üyeleri ya da kendini bu aktivitelerde rahat hisseden bir sağlık ekibi üyesi tarafından dua okunması vb için fırsat sağlayınız.
*Gerekli ise spiritüel gönenç konusunu gündeme getirerek, hemşireyle spiritüel konuları tartışmasına izin veriniz.
*Bu yaşam olayını/durumunu daha geniş bir bakış açısından görmesine yardım etmek için, geçmişteki inançları ve spiritüel deneyimleri hakkında sorular sorunuz/deneyimlerini kullanınız.
*Eğer bu konuda kendinizi rahat hissediyorsanız sizinle ya da daha uygunsa ekibin bir başka üyesi ile birlikte dua etme/meditasyon yapma/okuma olanağı sununuz.
*Birey kendi şüphelerini, suçluluk duygularını ya da diger olumsuz duygularını ifade ettiği zaman, ulaşılabilir olunuz ve dinlemeye isteklilik gösteriniz.
*Eğer kişi duygularını her zamanki spiritüel lider ile paylaşamıyorsa, spiritüel destek sağlayacak başka bir kişi ile ilişki kurmayı öneriniz.6
Sağlık sistemi içinde ekibin 24 saat hizmet veren üyesi olarak hemşirenin spiritüel gereksinimler konusundaki bilgi, beceri ve yaklaşımlarının profesyonel düzeyde istendik olması zorunludur. Bakım verdiği hastayı bu bağlamda değerlendirebilmesi ve bu alana özlü gereksinimleri doğru saptayabilmesi, hemşirenin uygun müdahaleleri planlayabilmesi açısından önemlidir. Bu da ancak hemşirenin öncelikle kendi değer, inanç, uygulama ve yaşam felsefesinin farkında olması, hasta ve ailelerinin içinde bulundukları durumu onların açısından değerlendirebilmesi yani, empatik olması ile gerçekleşebilir. Hasta ve ailesini yalnızca anlamak yetmez aynı zamanda ne yapılabileceğini ya da nelerin yapılamayacağını bilmek de verilen bakıma ışık tutar.11
Yaşamı tehdit edici hastalığı olan bireylerin spiritüel bakımı çok önemlidir. Spiritüel yönü gelişmiş ve dine bağımlılığı fazla olan hastalar, fiziksel, duygusal ve sosyal yönden daha sağlıklıdırlar. Bu hastaların ümit düzeyleri yüksek, depresyon ve izolasyon eğilimleri düşüktür, stresle daha iyi baş ederler ve yaşam kaliteleri yüksektir.1
Spiritüel bakımın öneminin bilinmemesi, bu bakımı sunma becerilerinin eksikliği, din ile spiritüelitenin karıştırılması, sağlık elemanlarından hastaya spiritüel bakım sunmalarının beklenmemesi ya da bilim dışı bir yaklaşım olarak görülmesi bu konunun göz ardı edilmesine yol açmaktadır.1
)